The Mosque and the River
Heer, chapter 2. From his brothers’ plea on the road to a night of quarrels at a mosque and the boatman’s ferry.
With JavaScript on, tap any dotted word for its meaning in both scripts and save it to your list, and use the toolbar to switch the original between Gurmukhi and Shahmukhi or to hide the romanisation and the translation as your reading grows. Without it, every line reads in both scripts with its romanisation and translation. Stanza numbers are punjabi-kavita’s.
Stanzas 26 to 31
The plea on the road
punjabi-kavita’s title ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣੀ
Stanza 26 · Word reaches the brothers
ਖ਼ਬਰ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਜਾਇ ਦਿੱਤੀ, ਧੀਦੋ ਰੁੱਸ ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ ਚਲਿਆ ਜੇ
خبر بھائیاں نوں لوکاں جا دتّی، دھیدو رُسّ ہزاریوں چلّیا جے
khabar bhāīāṅ nūṅ lokāṅ jāi dittī, dhīdo russ hazāriuṅ chaliā je
People went and gave the brothers the news: “Dhido has taken offence and is leaving Hazara.”
ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਓਸ ਤੋਂ ਹੋਏ ਨਾਹੀਂ, ਮਾਰ ਬੋਲੀਆਂ ਭਾਬੀਆਂ ਸੱਲਿਆ ਜੇ
ہل واہناں اوس توں ہوئے ناہیں، مار بولیاں بھابیاں سلیا جے
hal vāhuṇā os toṅ hoe nāhīṅ, mār bolīāṅ bhābīāṅ salliā je
He cannot manage the ploughing, and his sisters-in-law have pierced him with their taunts.How we read it: pierced, for salliā, with punjabi-kavita’s gloss.
ਪਕੜ ਰਾਹ ਟੁਰਿਆ, ਹੰਝੂ ਨੈਣ ਰੋਵਣ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਨੀਰ ਉਛੱਲਿਆ ਜੇ
پگڑ راہ ٹریا ہنجو نین روون، جیویں ندی دا نیر اچھلّیا جے
pakaṛ rāh ṭuriā, hañjhū naiṇ rovaṇ, jiveṅ nadī dā nīr uchhalliā je
He took the road and set off, his eyes weeping tears, the way a river’s water surges over its banks.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅੱਗੋਂ ਵੀਰ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਭਾਈਆਂ ਨੇ, ਅਧਵਾਟਿਉ ਰਾਹ ਜਾ ਮੱਲਿਆ ਜੇ
وارث شاہ اگوں وِیر دے واسطے بھائیاں نیں، ادھواٹیوں راہ جا ملّیا جے
vāris shāh aggoṅ vīr de vāste bhāīāṅ ne, adhvāṭiu rāh jā malliā je
Waris Shah, for their brother’s sake the brothers went on ahead and stood across his road halfway.
Other readings
- Line 1. Seetal, p. 22 reads uṭṭh for our russ. Rising, where our text has sulking; punjabi-kavita lists the same variant.
- Line 2. Seetal, p. 22 reads ghaliā for our salliā. Sent him off, where our text has pierced him.
- Line 4. Sabir, p. 12 reads aggoṅ vīr de vāsate bhāīāṅ ne for our vāris shāh. No signature in this line; the Amritsar print agrees, and gives Waris Shah a closing line of his own.
- Line 4. Seetal, p. 22 reads vāris shāh de vāsate bhāīāṅ ne for our aggoṅ vīr. The signature, and no word for ahead or brother; our text has the words of both Seetal’s line and Sabir’s.
Stanza 27 · Like a soul leaving the body
punjabi-kavita’s heading ਵਾਕ ਕਵੀ
ਰੂਹ ਛੱਡ ਕਲਬੂਤ ਜਿਉਂ ਵਿਦਾਅ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਏਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਿਧਾਰਿਆ ਈ
روح چھڈ قلبوت جیوں ودع ہندا، تویں ایہہ درویش سدھاریا ئی
rūh chhaḍḍ qalbūt jiuṅ vidāa hundā, tiveṅ eh darvesh sidhāriā ī
As the soul leaves the body and departs, so this dervish went his way.How we read it: the body, for qalbūt, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਕਸਮ ਕਰਕੇ, ਕਸਦ ਝੰਗ ਸਿਆਲ ਚਿਤਾਰਿਆ ਈ
اَنّ پانی ہزارے دا قسم کرکے، قصد جھنگ سیال چتاریا ئی
ann pāṇī hazāre dā qasam karke, qasd jhang siāl chitāriā ī
Swearing never again to eat or drink in Hazara, he set his mind on Jhang of the Sials.How we read it: set his mind on, for the last verb, and intention, for qasd, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਕੀਤਾ ਰਿਜ਼ਕ ਨੇ ਆਣ ਉਦਾਸ ਰਾਂਝਾ, ਚਲੋ ਚਲੀ ਹੀ ਜੀਉ ਪੁਕਾਰਿਆ ਈ
کیتا رزق نیں آن اوداس رانجھا، چلو چلی ہی جیؤ پکاریا ئی
kītā rizq ne āṇ udās rānjhā, chalo chalī hī jīu pukāriā ī
His daily bread came and turned Ranjha away from home; his heart cried out, “Time to go, time to go.”
ਕੱਛੇ ਵੰਝਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਰਵਾਂ ਹੋਇਆ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਤਨ ਵਿਸਾਰਿਆ ਈ
کچھے ونجھلی مار کے رواں ہویا، وارث شاہ نیں وطن وساریا ئی
kachchhe vanjhlī mār ke ravāṅ hoiā, vāris shāh ne watan visāriā ī
He tucked his flute under his arm and set off: Waris Shah has put his homeland out of mind.How we read it: set off, for the two words before the caesura, with punjabi-kavita’s gloss.
Notes
Punjabi-kavita heads this stanza as the poet’s own words. Waris compares Ranjha’s going to the soul leaving the body, and calls him a dervish: a man who has given up home and goods.
Notice how food and fate are joined. Ranjha swears off Hazara’s food and water, ਅੰਨ اَنّ ann ਪਾਣੀ پانی pāṇī, and in the next line it is his rizq, his allotted daily bread, that turns him away. Punjabi-kavita’s gloss on band 29 gives that word as food and water, which ties the two lines together.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 2. The undated Amritsar print, its band ws24, line 2, p. 8 reads khatam for our qasam. Having finished the food and water of Hazara, where our text has having sworn them off.
- Line 3. Sabir, p. 12 reads rizak te āb for our ne āṇ. Food and water, where our text has came.
- Line 4. Sabir, p. 13 reads vāris vatan te des for our shāh ne. Homeland and country, with Waris alone; the Amritsar print has the same words in another order.
Stanza 28 · The brothers plead
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਭਰਾ
ਆਖ ਰਾਂਝਿਆ ਭਾ ਕੀ ਬਣੀ ਤੇਰੇ, ਦੇਸ ਆਪਣਾ ਛੱਡ ਸਿਧਾਰ ਨਾਹੀਂ
آکھ رانجھیا بھاء کیہ بنی تیرے، دیس اپناں چھڈ سدھار ناہیں
ākh rānjhiā bhā kī baṇī tere, des āpṇā chhaḍḍ sidhār nāhīṅ
“Tell us, brother Ranjha, what has happened to you? Do not leave your own land and go.How we read it: brother, for bhā, is our reading; our sources do not gloss it.
ਵੀਰਾ ਅੰਬੜੀ ਜਾਇਆ ਜਾਹ ਨਾਹੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਨਾਲ ਫ਼ਿਰਾਕ ਦੇ ਮਾਰ ਨਾਹੀਂ
وِیرا امبڑی جایا جاہ ناہیں، سانوں نال فراق دے مار ناہیں
vīrā ambṛī jāiā jāh nāhīṅ, sānūṅ nāl firāq de mār nāhīṅ
“Brother, born of our own mother, do not go; do not kill us with the pain of parting.How we read it: the pain of parting, for firāq, with punjabi-kavita’s gloss.
ਏਹ ਬਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀਰ ਤੇਰੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਹੀਂ
ایہہ باندیاں تے اسیں وِیر تیرے، کوئی ہور وچار وچار ناہیں
eh bāndīāṅ te asīṅ vīr tere, koī hor vichār vichār nāhīṅ
“These women are your maids and we are your brothers: think no other thought.How we read it: maids, with punjabi-kavita’s gloss of the word as a servant girl.
ਬਖ਼ਸ਼ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਤੂੰ ਭਾਬੀਆਂ ਨੂੰ, ਕੌਣ ਜੰਮਿਆ ਜੋ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਨਾਹੀਂ
بخش ایہہ گناہ توں بھابیاں نوں، کون جمیا جو گنہگار ناہیں
bakhsh ih gunāh tūṅ bhābīāṅ nūṅ, kauṇ jammiā jo gunāhgār nāhīṅ
“Forgive your sisters-in-law this wrong: who was ever born that is not a sinner?
ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਨਾ ਮਜਲਸਾਂ ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਬਹਾਰ ਨਾਹੀਂ
بھائیاں باہجھ نہ مجلساں سوہندیاں نی، اتے بھائیاں باہجھ بہار ناہیں
bhāīāṅ bājh nā majlisāṅ soṅhdīāṅ ne, ate bhāīāṅ bājh bahār nāhīṅ
“Without brothers no gathering is graced, and without brothers there is no spring.
ਭਾਈ ਮਰਨ ਤੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਭਜ ਬਾਹਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਭਾਈਆਂ ਪਰ੍ਹੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਹੀਂ
بھائی مرن تے پوندیاں بھج بانہاں، بناں بھائیاں پرہے پروار ناہیں
bhāī maran te paindīāṅ bhaj bāhāṅ, bināṅ bhāīāṅ parhe parvār nāhīṅ
“When brothers die, a man’s arms are broken; without brothers he has no family and no place in the village council.How we read it: the village council, for parhe, with punjabi-kavita’s gloss.
ਲੱਖ ਓਟ ਹੈ ਕੋਲ ਵਸੇਂਦਿਆਂ ਦੀ, ਭਾਈਆਂ ਗਿਆਂ ਜੇਡੀ ਕੋਈ ਹਾਰ ਨਾਹੀਂ
لکھ اوٹ ہے کول وسیندیاں دی، بھائیاں گیاں جیڈی کوئی ہار ناہیں
lakkh oṭ hai kol vasendiāṅ dī, bhāīāṅ giāṅ jeḍī koī hār nāhīṅ
“Brothers living close by are a great shelter; there is no defeat like losing your brothers.How we read it: shelter, with punjabi-kavita’s gloss.
ਭਾਈ ਢਾਂਵਦੇ ਭਾਈ ਉਸਾਰਦੇ ਨੇ, ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਬਾਹਾਂ ਬੇਲੀ ਯਾਰ ਨਾਹੀਂ
بھائی ڈھاوندے بھائی اساردے نیں، بھائیاں باہجھ بانہاں بیلی یار ناہیں
bhāī ḍhāṅvde bhāī usārde ne, bhāīāṅ bājh bāhāṅ belī yār nāhīṅ
“Brothers pull down and brothers build up; without brothers you have no arm to lean on, no friend, no companion.”
Notes
Every line of the brothers’ plea ends on the same word, ਨਾਹੀਂ ناہیں nāhīṅ, not: do not go, do not kill us, there is no spring without brothers. From the fifth line the plea turns into sayings about brothers in general, and Seetal prints those four lines as a stanza of their own.
Other readings
- Line 7. Seetal, p. 23 reads bhāīāṅ vasadiāṅ dī bhāīāṅ jīṅvadiāṅ de kāī for our kol … giāṅ jeḍī koī. Brothers living, where our text has those living near, and no defeat while brothers live, where it has no loss like brothers gone; punjabi-kavita lists the same variant.
- Line 8. Seetal, p. 23 reads vāris bhāīāṅ bājhoṅ for our bhāīāṅ bājh bāhāṅ. The signature, and no word for arms; punjabi-kavita lists the same variant.
Stanza 29 · Ranjha answers his brothers
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ
ਰਾਂਝੇ ਆਖਿਆ ਉਠਿਆ ਰਿਜ਼ਕ ਮੇਰਾ, ਮੈਥੋਂ ਭਾਈਓ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹੋ
رانجھے آکھیا اُٹّھیا رزق میرا، میتھوں بھائیو تسیں کیہ منگدے ہو
rānjhe ākhiā uṭhiā rizq merā, maithoṅ bhāīo tusīṅ kī mangde ho
Ranjha said, “My daily bread here is at an end. Brothers, what more do you want from me?
ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਜੇ ਬਾਪ ਦਾ ਮਿਲਖ ਸਾਰਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਕ ਨਾ ਸੈਨ ਨਾ ਅੰਗ ਦੇ ਹੋ
سانبھ لیا جے باپ دا ملک سارا، تسیں ساک نہ سین نہ انگ دے ہو
sāmbh liā je bāp dā milkh sārā, tusīṅ sāk nā sain nā ang de ho
“You have taken all our father’s land into your own keeping; you are not my kin, nor my family, nor my flesh.
ਵਸ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮਨਸੂਰ ਵਾਂਙੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਚਾਇ ਸੂਲੀ ਉਤੇ ਟੰਗਦੇ ਹੋ
وَس لگے تاں منصور وانگوں، مینوں چاء سولی اُتے ٹنگدے ہو
vas lagge tāṅ mansūr vāngūṅ, mainūṅ chāi sūlī ute ṭangde ho
“If you had your way, you would hoist me up on the stake like Mansur.
ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਅਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਲਣੇ 'ਤੇ, ਮੂੰਹੋਂ ਆਖਦੇ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਸੰਗਦੇ ਹੋ
وچوں خوشی ہو اساں دے نکلنے تے، مونہوں آکھدے گل کیوں سنگدے ہو
vichchoṅ khushī ho asāṅ de nikalṇe te, mūṅhoṅ ākhde gall kiuṅ sangde ho
“In your hearts you are glad that I am leaving: why are you shy of saying so out loud?”
Notes
Mansur is Mansur al-Hallaj, the Sufi who went about crying Anal Haqq, I am the Truth, and was put to death for it in 922. Punjabi-kavita’s gloss tells his story, and adds that Rumi and Attar counted him a friend of God and that Bulleh Shah remembers him with honour in his kafis.
Ranjha’s point is a bitter one: given the chance, his own brothers would hang him as Mansur was hanged.
Stanza 30 · The sisters-in-law plead
punjabi-kavita’s heading ਭਾਬੀਆਂ
ਭਰਜਾਈਆਂ ਆਖਿਆ ਰਾਂਝਿਆ ਵੇ, ਅਸੀਂ ਬਾਂਦੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੁੰਨੀਆਂ ਹਾਂ
بھرجائیاں آکھیا رانجھیا وے، اسیں باندیاں تیریاں ہنّیاں ہاں
bharjāīāṅ ākhiā rānjhiā ve, asīṅ bāndīāṅ terīāṅ hunnīāṅ hāṅ
The sisters-in-law said, “Ranjha, we are your maids.
ਨਾਉਂ ਲਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਵਣੇ ਦਾ, ਅਸੀਂ ਹੰਝੂਆਂ ਰੱਤ ਦੀਆਂ ਰੁੰਨੀਆਂ ਹਾਂ
ناؤں لیا ہے جدوں توں جاونے دا، اسیں ہنجواں رَتّ دیاں رُنّیاں ہاں
nāuṅ liā hai jadoṅ tūṅ jāvṇe dā, asīṅ hañjhūāṅ ratt dīāṅ runnīāṅ hāṅ
“Ever since you spoke of going, we have wept tears of blood.
ਜਾਨ ਮਾਲ ਕੁਰਬਾਨ ਹੈ ਤੁਧ ਉਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਚੋਖਣੇ ਹੁੰਨੀਆਂ ਹਾਂ
جان مال قربان ہے تدھ اتوں، اَتے آپ بھی چوکھنے ہنّیاں ہاں
jān māl qurbān hai tudh utoṅ, ate āp vī chokhṇe hunnīāṅ hāṅ
“Our lives and all we have are yours to sacrifice, and we would give ourselves as an offering for you.How we read it: given as an offering, for the word before the last two, with punjabi-kavita’s gloss of the same word in band 48.
ਸਾਨੂੰ ਸਬਰ ਕਰਾਰ ਨਾ ਆਂਵਦਾ ਹੈ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਥੋਂ ਜਦੋਂ ਵਿਛੁੰਨੀਆਂ ਹਾਂ
سانوں صبر قرار نہ آنوندا ئے، وارث شاہ تھوں جدوں وچھنّیاں ہاں
sānūṅ sabar qarār nā āṅvdā hai, vāris shāh thoṅ jadoṅ vichhunnīāṅ hāṅ
“We find no patience and no rest once we are parted from you, Waris Shah.”How we read it: from you, Waris Shah, for the poet’s name and the word after it: Waris puts his own name where Ranjha stands, and the reading punjabi-kavita records from another text has from you.
Other readings
- Line 3. Seetal, p. 23 reads jo kujh kaheṅ so for our āp vī chokhṇe. We become whatever you say, where our text has we ourselves are your offering.
- Line 4. Sabir, p. 14 reads jis velaṛe taithoṅ for our vāris shāh thoṅ jadoṅ. From the moment we are parted from you, with no signature; punjabi-kavita and the Amritsar print have the same words.
Stanza 31 · “What kin are you to me?”
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ
ਭਾਬੀ ਰਿਜ਼ਕ ਉਦਾਸ ਜਾਂ ਹੋ ਟੁਰਿਆ, ਹੁਣ ਕਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਠਗਦੀਆਂ ਹੋ
بھابی رزق اداس جاں ہو ٹریا، ہُن کاہ نوں گھیر کے ٹھگدیاں ہو
bhābī rizq udās jāṅ ho ṭuriā, huṇ kās nūṅ gher ke ṭhagdīāṅ ho
“Sister-in-law, my daily bread has turned from this place and I have set out: why crowd round me now and try to trick me?
ਪਹਿਲਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਜੀਊ ਨਿਮਾਨੜੇ ਦਾ, ਪਿੱਛੋਂ ਮਲ੍ਹਮਾਂ ਲਾਵਣੇ ਲਗਦੀਆਂ ਹੋ
پہلاں ساڑ کے جیؤ نمانڑے دا، پچھّوں ملہماں لاونیں لگدیاں ہو
pahilāṅ sāṛ ke jīū nimānṛe dā, pichchhoṅ malhamāṅ lāvṇe lagdīāṅ ho
“First you burn the heart of a helpless man, and afterwards you set about putting salve on it.
ਭਾਈ ਸਾਕ ਸਨ ਸੋ ਤੁਸਾਂ ਵੱਖ ਕੀਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਕ ਕੀ ਸਾਡੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹੋ
بھائی ساک سن سو تساں وکھ کیتے، تسیں ساک کیہ ساڈیاں لگدیاں ہو
bhāī sāk san so tusāṅ vakkh kīte, tusīṅ sāk kī sāḍīāṅ lagdīāṅ ho
“My brothers were my kin, and you have set them apart from me: what kin are you to me?
ਅਸੀਂ ਕੋਝੜੇ ਰੂਪ ਕਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਜੋਬਨੇ ਦੀਆ ਨਈਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹੋ
اسیں کوجھڑے روپ کروپ والے، تسیں جوبنے دیا نئیں وگدیاں ہو
asīṅ kojhṛe rūp karūp vāle, tusīṅ jobne dīā naīṅ vagdīāṅ ho
“I am plain and ugly to look at, and you are rivers in the full flow of youth.
ਅਸਾਂ ਆਬ ਤੇ ਤੁਆਮ ਹਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਠਗਣੀਆਂ ਸਾਰੜੇ ਜੱਗਦੀਆਂ ਹੋ
اساں آب تے طعام حرام کیتا، تسیں ٹھگنیاں سارڑے جگدیاں ہو
asāṅ āb te tuām harām kītā, tusīṅ ṭhagṇīāṅ sāraṛe jaggdīāṅ ho
“I have forsworn food and water, and you are cheats who would trick the whole world.How we read it: food, for tuām, with punjabi-kavita’s gloss.
ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਇਕੱਲੜੇ ਕੀ ਕਰਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਤ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹੋ
وارث شاہ اکلڑے کیہ کرناں، تسیں ست اکٹھیاں وگدیاں ہو
vāris shāh ikallaṛe kī karnā, tusīṅ sat ikaṭṭhīāṅ vagdīāṅ ho
“Waris Shah, what can one man alone do? You seven flow along together.”
Other readings
- Line 1. Seetal, p. 23 reads khalīāṅ haṭakadīāṅ for our gher ke ṭhagdīāṅ. Standing to hold me back, where our text has surrounding me to cheat me; punjabi-kavita lists the same variant.
- Line 6. Seetal, p. 23 reads ikallaṛā kī karasī for our ikallaṛe kī karnā. The same thought in the future, what will one alone do; punjabi-kavita lists the same variant.
Stanzas 32 to 35
The mosque and its school
punjabi-kavita’s title ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਣਾ
Stanza 32 · The flute at midnight
ਵਾਹ ਲਾਇ ਰਹੇ ਭਾਈ ਭਾਬੀਆਂ ਭੀ, ਰਾਂਝਾ ਰੁਠ ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ ਧਾਇਆ ਏ
واہ لا رہے بھائی بھابیاں بھی، رانجھا رٹھ ہزاروں دھایا ئے
vāh lāi rahe bhāī bhābīāṅ bhī, rānjhā ruṭh hazāriuṅ dhāiā e
The brothers and their wives tried with all their strength, but Ranjha, offended, hurried away from Hazara.
ਭੁਖ ਨੰਗ ਨੂੰ ਝਾਗ ਕੇ ਪੰਧ ਕਰਕੇ, ਰਾਤੀਂ ਵਿੱਚ ਮਸੀਤ ਦੇ ਆਇਆ ਏ
بھکّھ ننگ نوں جھاک کے پندھ کرکے، راتیں وچ مسیت دے آیا ئے
bhukh nang nūṅ jhāg ke pandh karke, rātīṅ vichch masīt de āiā e
He bore hunger and want and made the journey, and by night he came to a mosque.
ਹਥ ਵੰਝਲੀ ਪਕੜ ਕੇ ਰਾਤ ਅੱਧੀ, ਰਾਂਝੇ ਮਜ਼ਾ ਭੀ ਖ਼ੂਬ ਬਣਾਇਆ ਏ
ہتھ ونجھلی پکڑ کے رات ادّھی، رانجھے مزا بھی خوب بنایا ئے
hath vanjhlī pakaṛ ke rāt addhī, rānjhe mazā bhī khūb baṇāiā e
At midnight Ranjha took his flute in his hand, and he made a night of real delight.
ਰੰਨ ਮਰਦ ਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਆ ਕੋਈ, ਸਭਾ ਗਿਰਦ ਮਸੀਤ ਦੇ ਆਇਆ ਏ
رن مرد نہ پنڈ وچ رہیا کوئی، سبّھا گرد مسیت دے آیا ئے
rann mard nā piṇḍ vichch rahiā koī, sabhā gird masīt de āiā e
No woman or man stayed behind in the village: the whole crowd came round the mosque.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਪੰਡ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੱਲਾਂ ਮਸੀਤ ਦਾ ਆਇਆ ਏ
وارث شاہ میاں پَنڈ جھگڑیاں دی، پچھّوں ملّاں مسیت دا آیا ئے
vāris shāh mīāṅ paṇḍ jhagṛiāṅ dī, pichchhoṅ mullāṅ masīt dā āiā e
Then, Mian Waris Shah, came the mullah of the mosque, a whole bundle of quarrels.
Other readings
- Line 3. Seetal, p. 23 reads othe rānjhe nūṅ mazā bhī āiā for our rānjhe … khūb baṇāiā. Ranjha found delight there, where our text has he made a fine delight.
- Line 4. Sabir, p. 15 reads sadāiā for our de āiā. Called together, where our text has came.
Stanza 33 · The mosque and its books
punjabi-kavita’s heading ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ
ਮਸਜਿਦ ਬੈਤੁਲ-ਅਤੀਕ ਮਿਸਾਲ ਆਹੀ, ਖ਼ਾਨਾ ਕਾਅਬਿਉਂ ਡੌਲ ਉਤਾਰਿਆ ਨੇ
مسجد بیت العتیق مثال آہی، خانہ کعبیوں ڈول اتاریا نیں
masjid baitul-atīq misāl āhī, khānā kāabiuṅ ḍaul utāriā ne
The mosque was like the Ancient House: its builders had copied its plan from the Kaaba.How we read it: the Ancient House and the Kaaba, and plan, for the word before the verb, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਗੋਇਆ ਅਕਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਭੈਣ ਦੂਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਦਲੀ ਨੂਰ ਉਸਾਰਿਆ ਨੇ
گویا اقصیٰ دے نال دی بھین دوئی، شاید صندلی نور اساریا نیں
goiā aqsā de nāl dī bhaiṇ dūī, shāyad sandalī nūr usāriā ne
As if it were a second sister to Al-Aqsa; perhaps they had built it of sandalwood and light.
ਪੜ੍ਹਨ ਫਾਜ਼ਿਲ ਦਰਸ ਦਰਵੇਸ਼ ਮੁਫਤੀ, ਖ਼ੂਬ ਕੱਢੀ ਇਲਹਾਨਿ-ਪੁਰਕਾਰਿਆ ਨੇ
پڑھن فاضل درس درویش مفتی، خوب کڈھی الحان پرقاریا نیں
paṛhan fāzil dars darvesh muftī, khūb kaḍḍhī ilhāni-purqāriā ne
Scholars, dervishes and muftis read their lessons, and the skilled reciters drew out fine melodies.How we read it: lessons, muftis, melodies and reciters, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਤਾਅਲੀਲ ਮੀਜ਼ਾਨ ਤੇ ਸਰਫ ਵਾਹੀ, ਸਰਫ਼ ਮੀਰ ਭੀ ਯਾਦ ਪੁਕਾਰਿਆ ਨੇ
تعلیل میزان تے صرف واہی، صرف میرؔ بھی یاد پکاریا نیں
tāalīl mīzān te sarf vāhī, sarf mīr bhī yād pukāriā ne
They have worked through the Talil, the Mizan and the Sarf, and they recite the Sarf-i Mir from memory too.How we read it: the names in this stanza and the next are books taught in the mosque school, as punjabi-kavita and Seetal gloss Talil and Mizan; worked through, for vāhī, is our reading.
ਕਾਜ਼ੀ ਕੁਤਬ ਤੇ ਕਨਜ਼ ਅਨਵਾਹ ਚੌਦਾਂ, ਮਸਊਦੀਆਂ ਜਿਲਦ ਸਵਾਰਿਆ ਨੇ
قاضی قطب تے کنز انواع چوداں، مسعودیاں جلد سواریا نیں
qāzī qutb te kanz anvāh chaudāṅ, masaūdīāṅ jild savāriā ne
The Qazi, the Qutb and the Kanz, the fourteen Anvah: they have set the volumes of Masudi in fine order.How we read it: we give the titles as names; our sources do not identify them one by one.
ਖ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਮਜਮੂਆ ਸੁਲਤਾਨੀਆਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਹੈਰਤੁਲ-ਫਿਕਾ ਨਵਾਰਿਆ ਨੇ
خانی نال مجموعہ سلطانیاں دے، اتے حیرت الفقہ نواریا نیں
khānī nāl majmūā sultānīāṅ de, ate hairatul-fiqā navāriā ne
The Khani with the Majmua-i Sultani, and they have gone through the Hairat ul-Fiqh.How we read it: gone through, for the last verb, is our reading; our sources do not gloss it.
ਫ਼ਤਵ ਬਰਹਿਨਾ ਮਨਜ਼ੂਮ ਸ਼ਾਹਾਂ, ਨਾਲ ਜ਼ਬਦੀਆਂ ਹਿਫ਼ਜ਼ ਕਰਾਰਿਆ ਨੇ
فتاویٰ برہنہ منظوم شاہاں، نال زبدیاں حفظ قراریا نیں
fatav barhinā manzūm shāhāṅ, nāl zabdīāṅ hifz qarāriā ne
The Fatawa Barhina and the Manzum Shahan, and with the Zubdas they have got them firmly by heart.
ਮਾਰਜ਼ੁਲ ਨਬੁਵਤਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਰੌਜ਼ੇ ਨਾਲ ਇਖ਼ਲਾਸ ਪਸਾਰਿਆ ਨੇ
معارج نبوتاں اتے فلاسیاں توں، روضے نال اخلاص پساریا نیں
mārzul nabuvatāṅ ate falāsiāṅ toṅ, rauze nāl ikhlās pasāriā ne
Beyond the Maarij un-Nubuwwat and the books of philosophy, they have opened out the Rauza and the Ikhlas.How we read it: books of philosophy, for our text’s word; Seetal prints summaries in its place, and ethics for Ikhlas.
ਜ਼ੱਰਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਮੁੱਲਾਂ, ਜ਼ਿਨਜਾਨੀਆਂ ਨਹਿਵ ਨਤਾਰਿਆ ਨੇ
زرّادّیاں دے نال شرح ملّاں، زنجانیاں نحو نتاریا نیں
zarrādīāṅ de nāl sharhā mullāṅ, zinjānīāṅ nahiv natāriā ne
With the Zarradi and the Sharh-i Mulla, they have sifted the Zinjani and the Nahv.
ਕਰਨ ਹਿਫਜ਼ ਕੁਰਾਨ ਤਫ਼ਸੀਰ ਦੌਰਾਂ, ਗ਼ੈਰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੁੱਰਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਨੇ
کرن حفظ قرآن تفسیر دوراں، غیر شرح نوں دُرّیاں ماریا نیں
karan hifz qurān tafsīr daurāṅ, ghair sharhā nūṅ durriāṅ māriā ne
They learn the Quran by heart, with its tafsir and its rounds of recitation, and whoever breaks the law they beat with the whip.
Notes
The village mosque is praised by comparison with two great mosques. The first line calls the Kaaba at Mecca by its Quranic name, baitul-atīq, the Ancient House; Seetal’s glossary adds the tradition that it was first set apart for Adam’s worship and rebuilt by Abraham after the Flood. The second line names Al-Aqsa, which punjabi-kavita and Seetal both call Bait ul-Muqaddas.
From the fourth line Waris starts to list the books read in the mosque school, and the list runs through the next stanza. Punjabi-kavita and Seetal gloss them simply as books that were taught. Several titles are not settled, so we give them as names.
Other readings
- Line 4. Sabir, p. 16 reads bahāī for our vāhī. Sarf Bahai, where our text has Sarf vāhī; the Amritsar print agrees with Sabir.
- Line 5. Sabir, p. 16 reads bārāṅ for our chaudāṅ. Twelve, where our text has fourteen; the Amritsar print also has twelve.
- Line 8. Seetal, p. 23 reads khalāsiāṅ thoṅ rauze nāl ikhalāk for our falāsiāṅ … ikhlās. Khalasian, where our text has Falasian, and Ikhlak, where it has Ikhlas; the Amritsar print agrees with Seetal.
- Line 8. Sabir, p. 16 reads khulāsiāṅ for our falāsiāṅ. Khulasa again, as in Seetal and the Amritsar print; Sabir keeps Ikhlas, as our text does.
Stanza 34 · Gulistan, Bostan and the Shahnama
punjabi-kavita’s heading ਬੱਚੇ ਜੋ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ
ਇੱਕ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਦਰਸ ਹਰਕਰਨ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਨਾਮ ਹੱਕ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਕ ਬਾਰੀਆਂ ਨੇ
اک نظم دے درس ہرکرن پڑھدے، نام حق اتے خالق باریاں نی
ikk nazm de dars harkaran paṛhde, nām haqq ate khāliq bārīāṅ ne
Some read lessons in verse: the Harkaran, the Nam Haqq and the Khaliq Bari.How we read it: Harkaran and Khaliq Bari as books that were taught, with punjabi-kavita’s gloss.
ਗੁਲਿਸਤਾਂ ਬੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਹਾਰ-ਦਾਨਿਸ਼, ਤੂਤੀਨਾਮਿਉਂ ਵਾਹਿਦ-ਬਾਰੀਆਂ ਨੇ
گلستاں بوستاں نال بہار دانش، طوطینامیوں واحد باریاں نی
gulistāṅ bostāṅ nāl bahār-dānish, tūtīnāmiuṅ vāhid-bārīāṅ ne
The Gulistan and the Bostan with the Bahar-i Danish, and from the Tutinama to the Wahid Bari.
ਮੁਨਸ਼ਾਤ ਨਸਾਬ ਤੇ ਅੱਬੁਲਫ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਸ਼ਾਹਨਾਮਿਉਂ ਰਾਜ਼ਕ-ਬਾਰੀਆਂ ਨੇ
منشئات نصاب تے ابوالفضلاں، شاہنامیوں رازق باریاں نی
munshāt nasāb te abbulfazlāṅ, shāhnāmiuṅ rāziq-bārīāṅ ne
The Munshat, the Nasab and Abul Fazl, and from the Shahnama to the Raziq Bari.
ਕਿਰਾਨੁਲ ਸਾਦੈਨ ਦੀਵਾਨ ਹਾਫਿਜ਼, ਸ਼ੀਰੀਂ ਖ਼ੁਸਰਵਾਂ ਲਿਖ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੇ
قران السعدین دیوان حافظ، شیریں خسرواں لکھ سواریاں نی
qirānul sādain dīvān hāfiz, shīrīṅ khusravāṅ likh savārīāṅ ne
The Qiran us-Sadain and the Divan of Hafiz, and they have written out fair copies of Shirin and Khusrau.
Notes
Now the Persian side of the school, with titles every reader of Persian knew: Saadi’s Gulistan and Bostan, Firdausi’s Shahnama, the Divan of Hafiz, and the tale of Shirin and Khusrau.
Khaliq Bari and the books named like it, Wahid Bari and Raziq Bari, take their names from names of God: the Creator, the One, the Provider. Punjabi-kavita’s gloss calls Harkaran and Khaliq Bari books that were taught.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 2. Sabir, p. 16 reads tūtī nāmā te rāzak bārīāṅ for our tūtīnāmiuṅ vāhid. Razak Bari here and Wahid Bari in line 3, the reverse of our text; the Amritsar print agrees with Sabir.
- Line 4. Seetal, p. 24 reads vāris shāh ne for our shīrīṅ khusravāṅ. The signature, where our text has the book title Shirin Khusrau; punjabi-kavita lists the same variant.
Stanza 35 · Slates, ink and accounts
punjabi-kavita’s heading ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਕਲਮਦਾਨ ਦਫ਼ਤੈਨ ਦਵਾਤ ਪੱਟੀ, ਨਾਵੇਂ ਏਮਲੀ ਵੇਖਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ
قلمدان دفتین دوات پٹی، نانویں املی ویکھدے لڑکیاں دے
qalamdān daftain davāt paṭṭī, nāveṅ emlī vekhde laṛkiāṅ de
Pen cases, binders, inkpots and writing boards: they look over the boys’ account entries and their fair hand.How we read it: binders, account entries and fair hand, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਮਸੌਦੇ ਸਿਆਕ ਖ਼ਸਰੇ, ਸਿਆੇ ਅਵਾਰਜ਼ੇ ਲਿਖਦੇ ਵਰਕਿਆਂ ਦੇ
لکھن نال مسودے سیاق خَسرے، سیاہے اوارجے لکھدے ورقیاں دے
likhaṇ nāl masaude siāq khasre, siāhe avārje likhde varqiāṅ de
As well as their writing, they write drafts, sums in siyaq and field registers, daybooks and ledgers, page after page.How we read it: drafts, siyaq, field registers and ledgers, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal; daybooks, for the conjectured word, is our reading.
ਇੱਕ ਭੁਲ ਕੇ ਐਨ ਦਾ ਗ਼ੈਨ ਵਾਚਣ, ਮੁੱਲਾਂ ਜਿੰਦ ਕੱਢੇ ਨਾਲ ਕੜਕਿਆਂ ਦੇ
اک بھل کے عین دا غین واچن، ملّاں جند کڈھے نال کڑکیاں دے
ikk bhul ke ain dā ghain vāchaṇ, mullāṅ jind kaḍḍhe nāl kaṛkiāṅ de
Some forget and read ain as ghain, and the mullah scares the life out of them with his thundering.
ਇੱਕ ਆਂਵਦੇ ਸ਼ੌਕ ਜੁਜ਼ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਵਿੱਚ ਮਕਤਬਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੜਕਿਆਂ ਦੇ
اک آوندے شوق جزدان لے کے، وچ مکتباں دے نال تڑکیاں دے
ikk āṅvde shauq juzdān lai ke, vichch maktabāṅ de nāl taṛkiāṅ de
Some come eagerly at first light to the schools, carrying their satchels.How we read it: satchels, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
Notes
The boys learn a clerk’s trade along with their letters: drafts, accounts in siyaq, the village field register. Punjabi-kavita and Seetal gloss each of these words.
The joke in the third line turns on two Arabic letters, ain and ghain, which differ only by a dot. A pupil who forgets the dot reads one for the other, and the mullah thunders.
Other readings
- Line 2. Seetal, p. 24 reads shiāh for our siāhe. The word without its final e. Our text’s word here is mistyped; we read it as siāhe, our conjecture beside it.
- Line 2. Sabir, p. 17 reads siāhe for our siāhe. Sabir prints siāhe, the word our conjecture reads.
- Line 4. Seetal, p. 24 reads vāris shāh horīṅ for our vichch maktabāṅ de. Waris Shah among those who come at dawn, where our text has to the schools; punjabi-kavita lists the same variant.
- Line 2. punjabi-kavita types this word ਸਿਆੇ (vowel sign on an independent vowel). We print it as it stands and read it as ਸਿਆਹੇ, our conjecture, confidence medium.
Stanzas 36 to 42
Ranjha and the mullah
punjabi-kavita’s title ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
Stanza 36 · The mullah sees the locks
ਮੁੱਲਾਂ ਆਖਿਆ ਚੂਨੀਆਂਚੂੰਡਿਆਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਈ ਗ਼ੈਰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਦੂਰ ਹੋ ਓਏ
مُلّاں آکھیا چونیاںچونڈیاں دیکھدیاں ای غیر شرع توں کون ہیں دُور ہو اوئے
mullāṅ ākhiā chūnīāṅchūṇḍiāṅ dekhdiāṅ ī, ghair sharhā tūṅ kauṇ haiṅ dūr ho oe
The mullah took one look at the forelocks and said, “Who are you, outside the law? Be off with you!How we read it: forelocks, the hair over a young unmarried man’s brow, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਏਥੇ ਲੁਚਿਆਂ ਦੀ ਕਾਈ ਜਾ ਨਾਹੀਂ , ਪਟੇ ਦੂਰ ਕਰ ਹੱਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋ ਓਏ
ایتھے لچّیاں دی کائی جا ناہیں، پٹے دُور کر حق منظور ہو اوئے
ethe luchiāṅ dī kāī jā nāhīṅ, paṭe dūr kar haqq manzūr ho oe
“There is no room here at all for louts. Do away with those locks, and be acceptable to God.
ਅਨਲਹੱਕ ਕਹਾਵਣਾ ਕਿਬਰ ਕਰਕੇ, ਓੜਕ ਮਰੇਂਗਾ ਵਾਂਙ ਮਨਸੂਰ ਹੋ ਓਏ
اناالحق کہاوناں کبر کرکے، اوڑک مریںگا وانگ منصور ہو اوئے
analhaqq kahāvṇā kibr karke, oṛak marengā vāng mansūr ho oe
“Calling yourself ‘I am the Truth’ out of pride, you will die like Mansur in the end.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਹਿੰਗ ਦੀ ਬਾਸ ਛੁਪਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਰਸਮਸੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੂਰ ਹੋ ਓਏ
وارث شاہ نہ ہنگ دی باس چھپدی، بھاویں رسمسی وچ کافور ہو اوئے
vāris shāh nā hing dī bās chhupdī, bhāveṅ rasmasī vichch kāfūr ho oe
“Waris Shah, the smell of asafoetida will not stay hidden, even steeped in camphor.”How we read it: steeped, with punjabi-kavita’s gloss (mixed in) and Seetal’s (mixed with fragrance).
Notes
ਅਨਲਹੱਕ اناالحق analhaqq is Arabic for I am the Truth, written as one word. The Truth, al-Haqq, is one of the names of God, and the man who cried it was Mansur, whose story we told at band 29. Ranjha likened himself to Mansur there; now the mullah turns the likeness into a threat.
The stanza ends on what sounds like a proverb: the smell of asafoetida gives itself away, however much camphor it is steeped in. A lout, the mullah means, cannot hide what he is.
Other readings
- Line 1. Sabir, p. 17 reads chūnīāṅ for our chūnīāṅchūṇḍiāṅ. Our text runs two readings together in one word here; Sabir prints the first of them.
- Line 1. Seetal, p. 24 reads chūṇḍiāṅ for our chūnīāṅchūṇḍiāṅ. Seetal prints the second of the two words our text runs together, as the Amritsar print does.
- Line 1. Seetal, p. 24 reads hove for our ho oe. Printed hove at the end of every line of the band, where our text has ho oe; punjabi-kavita takes it as the calling word ve.
- Line 3. Sabir, p. 17 reads kahā na for our kahāvṇā. Do not say it out of pride, where our text has to have yourself called it out of pride.
Stanza 37 · A sheikh’s beard, the Devil’s deeds
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ
ਦਾੜ੍ਹੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਦੀ ਅਮਲ ਸ਼ੈਤਾਨ ਵਾਲੇ, ਕੇਹਾ ਰਾਣਿਓ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ
داڑھی شیخ دی عمل شیطان والے، کیہا رانیو جاندیاں راہیاں نوں
dāṛhī shekh dī amal shaitān vāle, kehā rāṇio jāndiāṅ rāhīāṅ nūṅ
“A sheikh’s beard and the Devil’s deeds! How you trample the travellers going by!How we read it: trample, with punjabi-kavita’s gloss.
ਅੱਗੇ ਕਢੱ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਬਹੇ ਮਿੰਬਰ , ਕੇਹਾ ਅਡਿਓ ਮਕਰ ਦੀਆਂ ਫਾਹੀਆਂ ਨੂੰ
اگے کڈھ قرآن تے بہے منبر، کیہا اڈّیو مکر دیاں پھاہیاں نوں
agge kaḍḍh qurān te bahe mimbar, kehā aḍio makr dīāṅ phāhīāṅ nūṅ
“You set the Quran out before you and sit in the pulpit: what snares of deceit you have laid!
ਏਹ ਪਲੀਤ ਤੇ ਪਾਕ ਦਾ ਕਰੋ ਵਾਕਿਫ਼, ਅਸੀਂ ਜਾਣੀਏਂ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ
ایہہ پلیت تے پاک دا کرو واقف، اسیں جانئیں شرع گواہیاں نوں
eh palīt te pāk dā karo vāqif, asīṅ jāṇīeṅ sharhā gavāhīāṅ nūṅ
“Would you teach us about clean and unclean? We know the law and its proofs.
ਜਿਹੜੇ ਥਾਂਓਂ ਨਾਪਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੜਿਓਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਰਬ ਦੀਆਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ
جیہڑے تھاؤں ناپاک دے وچ وڑیوں، شکر ربّ دیاں بےپرواہیاں نوں
jihṛe thāoṅ nāpāk de vichch vaṛioṅ, shukar rabb dīāṅ beparvāhīāṅ nūṅ
“You have gone into filth, and from what a place! Thank God that He pays no heed.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਹੁਜਰਿਆਂ ਫ਼ਿਅਲ ਕਰਦੇ, ਮੁੱਲਾ ਜੋਤਰੇ ਲਾਂਵਦੇ ਵਾਹੀਆ ਨੂੰ
وارث شاہ وچ حجریاں فعل کردے، ملّاں جوترے لاؤندے واہیاں نوں
vāris shāh vichch hujriāṅ fial karde, mullā jotre lāṅvde vāhīā nūṅ
“Waris Shah, in their cells they get up to their doings: the mullahs set their teams to plough the fields.”How we read it: doings, for the word punjabi-kavita glosses as misdeeds.
Notes
Ranjha ends on a figure from the farm. Read plainly, the mullahs set teams of oxen to the plough. But the first half of the line has them at their doings in the cells of the mosque, ਫ਼ਿਅਲ فعل fial, which punjabi-kavita glosses as misdeeds, and Sekhon’s translation takes the ploughing for what they do in those cells. We leave the English as plain as the Punjabi.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 2. Seetal, p. 24 reads kaḍḍh for our kaḍḍh. Taking out. Our text’s word here is mistyped; we read it as Seetal does, our conjecture beside it, and Sabir and the Amritsar print read the same.
- Line 5. Seetal, p. 24 reads lāṅvade jotare for our jotre lāṅvde. The same words in another order. Seetal sets a row of dots before this line, his mark for lines left out.
- Line 2. punjabi-kavita types this word ਕਢੱ (addak at the end of a word, with nothing to geminate). We print it as it stands and read it as ਕੱਢ, our conjecture, confidence high.
Stanza 38 · Whips for the lawless
punjabi-kavita’s heading ਮੁੱਲਾਂ
ਘਰ ਰਬ ਦੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਏਥੇ ਗ਼ੈਰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਨਾਹੀਂ ਵਾੜੀਏ ਓਏ
گھر رب دے مسجداں ہُندیاں نیں، ایتھے غیر شرع نہیں واڑئیے اوئے
ghar rabb de masjidāṅ hundīāṅ ne, ethe ghair sharhā nāhīṅ vāṛīe oe
“Mosques are the houses of God: we let no one in here who breaks the law.
ਕੁੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਪਲੀਤ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਦੁੱਰਿਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰੀਏ ਓਏ
کُتّا اتے فقیر پلیت ہووے، نال درّیاں بنھ کے مارئیے اوئے
kuttā ate faqīr palīt hove, nāl durriāṅ bannh ke mārīe oe
“If a dog or a faqir is unclean, we should tie him up and beat him with whips.
ਤਾਰਕ ਹੋ ਸਲਾਤ ਦਾ ਪਟੇ ਰੱਖੇ, ਲੱਬਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਮਾਰ ਪਛਾੜਈਏ ਓਏ
تارک ہو صلواۃ دا پٹے رکھے، لباں والیاں مار پچھاڑئیے اوئے
tārak ho salāt dā paṭe rakkhe, labbāṅ vāliāṅ mār pachhāṛīe oe
“One who has given up prayer and keeps long locks, one who wears a moustache, we should beat to the ground.How we read it: moustache, hair grown over the upper lip against the law, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਨੀਵਾਂ ਕਪੜਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾੜ ਸੁੱਟੀਏ, ਲੱਬਾਂ ਹੋਣ ਦਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਸਾੜੀਏ ਓਏ
نیواں کپڑا ہووے تاں پاڑ سٹئیے، لباں ہون دراز تاں ساڑئیے اوئے
nīvāṅ kapṛā hove tāṅ pāṛ suṭṭīe, labbāṅ hoṇ darāz tāṅ sāṛīe oe
“If a man’s cloth hangs low, we should tear it off; if his moustache is long, we should burn it.
ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਕਾ ਅਸੂਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਵਾਕਿਫ਼, ਉਹਨੂੰ ਤੁਰਤ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹੀਏ ਓਏ
جیہڑا فقہ اصول دا نہیں واقف، اوہنوں ترت سولی اُتے چاہڑئیے اوئے
jihṛā fiqā asūl dā nahīṅ vāqif, uhnūṅ turat sūlī utte chāṛhīe oe
“Whoever does not know the law and its principles, we should string up on the gallows at once.How we read it: the law and its principles, fiqh and the principles it is argued from, with Seetal’s glossary.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਦੂਰੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁਰਕਾਰੀਏ ਓਏ
وارث شاہ خدا دیاں دشمناں نوں، دوروں کتّیاں وانگ دُرکارئیے اوئے
vāris shāh khudā diāṅ dushmaṇāṅ nūṅ, dūroṅ kuttiāṅ vāng durkārīe oe
“Waris Shah, the enemies of God we should drive off from afar, like dogs.”
Notes
Each of the mullah’s punishments answers a point of the law as he keeps it: prayer given up, hair grown long, a moustache over the upper lip, a garment worn low. Punjabi-kavita and Seetal both gloss the moustache, ਲੱਬਾਂ لباں labbāṅ, as against the law. Ranjha, with his long locks, is the man he means.
Confidence: medium.
Stanza 39 · “What is prayer made of?”
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ
ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ ਕਾਸਦੀ ਜੀ, ਕਾਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇ ਕੇ ਸਾਰੀਆ ਨੇ
سانوں دس نماز ہے کاسدی جی، کاس نال بنائے کے ساریا نیں
sānūṅ dass namāz hai kāsdī jī, kās nāl baṇāi ke sārīā ne
“Tell us, sir, what is prayer made of? What did they make it with, and fashion it from?
ਕੰਨ ਨਕ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਹੈਣ ਕਿਤਨੇ, ਮੱਥੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੁਰੋਂ ਇਹ ਮਾਰੀਆ ਨੇ
کَن نَک نماز دے ہین کِتنے، متّھے کنہاں دے دھروں ایہہ ماریا نیں
kann nak namāz de haiṇ kitne, matthe kinhāṅ de dhuroṅ ih mārīā ne
“How many ears and noses does prayer have? On whose foreheads did they strike it, from the very start?
ਲੰਬੇ ਕੱਦ ਚੌੜੀ ਕਿਸ ਹਾਣ ਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਾਰੀਆ ਨੇ
لمبے قد چوڑی کس ہان دی ہے، کس چیز دے نال سواریا نیں
lambe qadd chauṛī kis hāṇ dī hai, kis chīz de nāl savārīā ne
“Is it tall, is it broad, how old is it? What did they adorn it with?How we read it: how old, for the word punjabi-kavita glosses as place: we take its everyday sense, age.
ਵਾਰਿਸ ਕਿੱਲੀਆਂ ਕਿਤਨੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਉਤਾਰੀਆ ਨੇ
وارث کِلّیاں کِتنیاں اس دیاں نیں، جس نال ایہہ بنھ اتاریا نیں
vāris killīāṅ kitnīāṅ us dīāṅ ne, jis nāl ih bannh utārīā ne
“Waris, how many pegs does it have, the ones they tied it with and brought it down?”How we read it: pegs, with punjabi-kavita’s gloss, which takes them for the stakes a boatman ties his boat to.
Notes
Ranjha’s questions treat prayer as if it were a thing to be measured: its ears and noses, its height and age, its finery, the pegs that tie it down. They sound like mockery, and the mullah answers them with the law. But punjabi-kavita’s gloss finds the nose and ears of prayer in a book of Imam Ghazali’s, which it names as Azkar wa Tasbihat, so Ranjha may be throwing the schoolmen’s own figures back at the mullah.
The same gloss takes the pegs in the last line for the stakes a boatman ties his boat to.
Confidence: low.
Stanza 40 · The mullah’s learning
punjabi-kavita’s heading ਮੁੱਲਾਂ
ਅਸਾਂ ਫ਼ਿੱਕਾ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕੀਤਾ, ਗ਼ੈਰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਮਰਦੂਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨੇ ਆਂ
اساں فقہ اصول نوں صحیح کیتا، غیر شرع مردود نوں مارنے آں
asāṅ fiqqā asūl nūṅ sahī kītā, ghair sharhā mardūd nūṅ mārne āṅ
“We have made sure of the law and its principles: the damned who break the law, we beat.
ਅਸਾਂ ਦੱਸਣੇ ਕੰਮ ਇਬਾਦਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਸਰਾਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨੇ ਆਂ
اساں دَسّنے کم عبادتاں دے پُل صراط توں پار اتارنے آں
asāṅ dassṇe kamm ibādtāṅ de, pul sarāt toṅ pār utārne āṅ
“It is ours to teach the works of worship, and to carry people across the bridge of Sirat.How we read it: the bridge of Sirat, with punjabi-kavita’s gloss.
ਫਰਜ਼ ਸੁੰਨਤਾਂ ਵਾਜਬਾਂ ਨਫਲ ਵਿਤਰਾਂ, ਨਾਲ ਜਾਇਜ਼ਾ ਸਚ ਨਿਤਾਰਨੇ ਆਂ
فرض سُنّتاں واجباں نفل وتراں، نال جائزہ سچ نتارنے آں
farz sunnatāṅ vājbāṅ nafl vitrāṅ, nāl jāizā sach nitārne āṅ
“Farz and sunnat, wajib, nafl and witr: we go over them closely and sift out the truth.How we read it: witr and nafl, with punjabi-kavita’s gloss; closely, for the word after nāl, is our reading (scrutiny, a careful review).
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਇਤ ਦੇ ਤਾਰਕਾਂ ਨੂੰ, ਤਾਜ਼ਿਆਨਿਆਂ ਦੁੱਰਿਆਂ ਮਾਰਨੇ ਆਂ
وارث شاہ جماعت دے تارکاں نوں، تازیانیاں دُرّیاں مارنے آں
vāris shāh jamāit de tārkāṅ nūṅ, tāziāniāṅ durriāṅ mārne āṅ
“Waris Shah, those who stay away from the congregation, we beat with lashes and whips.”
Notes
The mullah answers with his learning. The third line names the kinds of prayer in Muslim practice: farz, the prayers God commands; sunnat, those the Prophet said by custom; wajib, those held binding; nafl, those offered freely; and witr, which punjabi-kavita’s gloss describes as three units of prayer said with the night prayer.
The bridge of Sirat, in the second line, is the bridge of Muslim belief between hell and paradise, narrow and sharper than a sword, as punjabi-kavita’s gloss describes it. To carry people across it is to save them, and that is what the mullah claims to do.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 4. The undated Amritsar print, its band ws38, line 4, p. 13 reads nimāz for our jamāit. Those who give up prayer, where our text has those who give up the congregation.
Stanza 41 · Halva and the news of a death
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ
ਬਾਸ ਹਲਵਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਨਾਲ ਦੁਆਈ ਦੇ ਜੀਂਵਦੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋ
باس حلویاں دی خبر مُردیاں دی نال دعائی دے جیؤندے ماردے ہو
bās halviāṅ dī khabar murdiāṅ dī, nāl duāī de jīṅvde mārde ho
“The smell of halva, the news of a death: with your prayers you kill the living.
ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੋੜ੍ਹਿਆਂ ਲੂਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੈਠੇ, ਕੁਰ੍ਹਾ ਮਰਨ ਜਮਾਣ ਦਾ ਮਾਰਦੇ ਹੋ
انّھے کوڑھیاں لوہلیاں وانگ بیٹھے، قرعہ مرن جمان دا ماردے ہو
annhe koṛhiāṅ lūliāṅ vāng baiṭhe, qurhā maran jamāṇ dā mārde ho
“Sitting there like the blind, the lepers and the lame, you cast lots on death and birth.How we read it: cast lots, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal; birth, for the word after death, is our reading.
ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਚਾਇ ਸਰਪੋਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜੇ, ਰਵਾਦਾਰ ਵੱਡੇ ਗੁਨ੍ਹਾਗਾਰ ਦੇ ਹੋ
شرع چاء سرپوش بنایا جے، روادار وڈے گنہگار دے ہو
sharhā chāi sarposh baṇāiā je, ravādār vaḍḍe gunhāgār de ho
“You have taken the law and made it a cover: you make allowances for the worst of sinners.How we read it: a cover, and one who makes allowances, with punjabi-kavita’s gloss.
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਆਇਆਂ ਨੂੰ, ਚੱਲੋ ਚਲੀ ਹੀ ਪਏ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋ
وارثؔ شاہ مسافراں آئیاں نوں، چلّو چلی ہی پئے پکاردے ہو
vāris shāh musāfirāṅ āiāṅ nūṅ, challo chalī hī pae pukārde ho
“Waris Shah, to travellers who have only just come, you keep crying, ‘Move along, off you go!’”
Other readings
- Line 2. Seetal, p. 25 reads jahān for our jamāṇ. The world, where our text has birth; the Amritsar print also has it.
Stanza 42 · “Be gone before dawn”
punjabi-kavita’s heading ਮੁੱਲਾਂ
ਮੁੱਲਾਂ ਆਖਿਆ ਨਾਮਾਕੂਲ ਜੱਟਾ, ਫ਼ਜ਼ਰ ਕੱਟ ਕੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਜਾਈਂ
ملّاں آکھیا نامعقول جٹّا، فجر کٹ کے رات گذار جائیں
mullāṅ ākhiā nāmāqūl jaṭṭā, fazr kaṭṭ ke rāt guzār jāīṅ
The mullah said, “You senseless Jat, spend the night, but cut it short at dawn and go.How we read it: senseless, and dawn, with punjabi-kavita’s gloss.
ਫ਼ਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਉਠ ਏਥੋਂ, ਸਿਰ ਕੱਜ ਕੇ ਮਸਜਦੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਈਂ
فجر ہُندی تھوں اگّے ہی اُٹھ ایتھوں، سر کج کے مسجدوں نکل جائیں
fazr hundī thoṅ agge hī uṭh ethoṅ, sir kajj ke masjadoṅ nikal jāīṅ
“Get up and out of here before dawn breaks; cover your head and slip out of the mosque.
ਘਰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਝੇੜਾ, ਅਜ਼ਗ਼ੈਬ ਦੀਆਂ ਹੁਜੱਤਾਂ ਨਾ ਉਠਾਈਂ
گھر رب دے نال نہ بنھ جھیڑا، ازغیب دیاں حجتاں نہ اٹھائیں
ghar rabb de nāl nā bannh jheṛā, azghaib dīāṅ hujjatāṅ nā uṭhāīṅ
“Do not pick a quarrel with the house of God, and do not raise arguments out of nothing.”How we read it: arguments out of nothing, things no one has said, with punjabi-kavita’s gloss.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ, ਇਹ ਮੁੱਲਾ ਭੀ ਚੰਬੜੇ ਹੈਣ ਬਲਾਈਂ
وارثؔ شاہ خدا دے خانیاں نوں، ایہہ ملّاں بھی چمبڑے ہین بلائیں
vāris shāh khudā de khāniāṅ nūṅ, ih mullā bhī chambṛe haiṇ balāīṅ
Waris Shah, these mullahs too have fastened on the houses of God like plagues.
Other readings
- Line 1. Sabir, p. 20 reads faraz kajj for our fazr kaṭṭ. Religious duty, where our text has dawn, and covering, where it has cutting; the Amritsar print also reads faraz kajj.
- Line 3. Seetal, p. 25 reads ghar rabb de masjadāṅ hundīāṅ ne for our nāl nā bannh jheṛā. The mosques are the houses of God, as the mullah says in band 38, where our text has do not quarrel with the house of God.
Stanza 43
To the river
punjabi-kavita’s title ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਮਸੀਤੋਂ ਜਾਣਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀ ਤੇ ਪੁੱਜਣਾ
Stanza 43 · Dawn at the ferry
ਚਿੜੀ ਚੂਹਕਦੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਟੁਰੇ ਪਾਂਧੀ, ਪਈਆਂ ਦੁਧ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਧਾਣੀਆਂ ਨੀ
چڑی چوہکدی نال جاں ٹرے پاہندھی، پَیّاں ددھ دے وچّ مدھانیاں نیں
chiṛī chūhkdī nāl jāṅ ṭure pāndhī, paīāṅ dudh de vichch madhāṇīāṅ nī
The sparrow was chirping when the travellers set out, and the churns went down into the milk.
ਉਠ ਗ਼ੁਸਲ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਜਾ ਪਹੁਤੇ, ਸੇਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਣੀਆਂ ਨੀ
اُٹھ غسل دے واسطے جا پہتے، سیجاں رات نوں جنہاں نیں مانیاں نیں
uṭh ghusl de vāste jā pahute, sejāṅ rāt nūṅ jinhāṅ ne māṇīāṅ nī
Those who had enjoyed their beds in the night rose and went off to bathe.How we read it: bathe, for ghusl, with punjabi-kavita’s gloss.
ਰਾਂਝੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਆਇਆ ਨਦੀ ਉਤੇ, ਸਾਥ ਲੱਦਿਆ ਪਾਰ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਨੇ
رانجھے کوچ کیتا آیا ندی اُتّے، ساتھ لدّیا پار مہانیاں نیں
rānjhe kūch kītā āiā nadī ute, sāth laddiā pār muhāṇiāṅ ne
Ranjha set off and came to the river, where the boatmen had loaded a party to take across.How we read it: boatmen, with punjabi-kavita’s gloss.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਲੁੱਡਣ ਵਡਾ ਕੁੱਪਨ, ਕੁੱਪਾ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਲੱਦਿਆ ਬਾਣੀਆਂ ਨੇ
وارث شاہ میاں لُڈن وڈا کپّن، کپّا شہد دا لدّیا بانیاں نیں
vāris shāh mīāṅ luḍḍaṇ vaḍā kuppan, kuppā shahid dā laddiā bāṇīāṅ ne
Waris Shah, Luddan was a great big jar of a man, a jar of honey loaded by the traders.How we read it: none of our glossing sources explains the first jar; we take both jars as a picture of Luddan himself, as Sekhon’s translation does.
Notes
The bath in the second line is the ghusl, the full washing of the body in Muslim practice, and the line is frank about why these men need one: they have spent the night with their wives. Punjabi-kavita glosses the word simply as bathing; Sekhon’s translation reads the line as we do.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 2. Sabir, p. 21 reads jān dauṛe for our jā pahute. Go running, where our text has reached; the Amritsar print agrees.
- Line 3. Seetal, p. 25 reads lāhiā for our laddiā. Set down across the river, where our text has loaded across.
- Line 4. The undated Amritsar print, its band ws42, line 10, p. 14 reads vaḍḍā lobhī for our kuppan. Greedy, where our text has kuppan.
Stanzas 44 to 49
Ranjha and the boatman
punjabi-kavita’s title ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਤਰਲੇ
Stanza 44 · “Take me across”
punjabi-kavita’s heading ਰਾਂਝਾ ਮਲਾਹ ਦੇ ਤਰਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਰਾਂਝੇ ਆਖਿਆ ਪਰ ਲੰਘਾ ਮੀਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਚਾੜ੍ਹ ਲੈ ਰੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਤੇ
رانجھے آکھیا پر لنگھا میاں، مینوں چاڑھ لے ربّ دے واسطے تے
rānjhe ākhiā par langhā mīāṅ, mainūṅ chāṛh lai rabb de vāste te
Ranjha said, “Take me across, sir. Let me on board, for the love of God.”
ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਿੰਨਤਾ ਕਰੇ ਰਾਂਝਾ, ਤਰਲਾ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਝੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਤੇ
ہتھ جوڑ کے منّتا کرے رانجھا، ترلا کراں میں جھبّ دے واسطے تے
hath joṛ ke minnatā kare rānjhā, tarlā karāṅ maiṅ jhabb de vāste te
Joining his hands, Ranjha begs him: “I am pleading with you, be quick.How we read it: be quick, for jhabb, with punjabi-kavita’s gloss.
ਤੁਸੀਂ ਚਾੜ੍ਹ ਲਵੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਚ ਬੇੜੀ, ਚੱਪੂ ਧਿਕਸਾਂ ਦੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਤੇ
تسیں چاڑھ لوو مینوں وچ بیڑی، چپو دھکساں دب دے واسطے تے
tusīṅ chāṛh lavo mainūṅ vich beṛī, chappū dhiksāṅ dabb de vāste te
“Take me into your boat, and I shall pull at the oars with all my strength.How we read it: with all my strength is our reading of the phrase before the refrain; our sources do not gloss it.
ਰੁੱਸ ਆਇਆ ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਬੀਆਂ ਦੇ, ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਾਂ ਸਬੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਤੇ
رُسّ آیا ہاں نال بھابیاں دے، منّتاں کراں سبب دے واسطے تے
russ āiā hāṅ nāl bhābīāṅ de, minnatāṅ karāṅ sababb de vāste te
“I have fallen out with my sisters-in-law and come away. I am begging you, and I have good reason.”How we read it: I have good reason is our reading of the phrase before the refrain, from sabab, a cause; our sources do not gloss it.
Other readings
- Line 1. Sabir, p. 21 reads abbā for our mīāṅ. Father, where our text has sir; Seetal reads the same.
- Line 4. Sabir, p. 21 reads bhāīāṅ for our bhābīāṅ. His brothers, where our text has his sisters-in-law; the Amritsar print agrees.
Stanza 45 · The boatman’s terms
punjabi-kavita’s heading ਮਲਾਹ
ਪੈਸਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋ ਧਰੇ ਮੇਰੇ, ਗੋਦੀ ਚਾਇ ਕੇ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨਾ ਹਾਂ
پیسہ کھوہل کے ہتھ جو دھرے میرے، گودی چائی کے پار اتارنا ہاں
paisā kholh ke hatth jo dhare mere, godī chāi ke pār utārnā hāṅ
“Whoever unties a coin and puts it in my hand, I lift him in my arms and carry him across.
ਅਤੇ ਢੇਕਿਆ ! ਮੁਫ਼ਤ ਜੇ ਕੰਨ ਖਾਏਂ, ਚਾਇ ਬੇੜੀਉਂ ਜ਼ਿਮੀਂ ਤੇ ਮਾਰਨਾ ਹਾਂ
اتے ڈھیکیا مفت جے کن کھائیں، چا بیڑیوں زمیں تے مارنا ہاں
ate ḍhekiā muft je kann khāeṅ, chāi beṛīuṅ zimīṅ te mārnā hāṅ
“And you, you oaf: pester me for a free ride and I pick you up out of the boat and dash you on the ground.How we read it: oaf, with punjabi-kavita’s gloss, which notes that the word is often said as abuse.
ਜਿਹੜਾ ਕੱਪੜਾ ਦਏ ਤੇ ਨਕਦ ਮੈਨੂੰ, ਸੱਭੋ ਓਸ ਦੇ ਕੰਮ ਸਵਾਰਨਾ ਹਾਂ
جیہڑا کپڑا دئے تے نقد مینوں، سبّھو اوس دے کم سوارنا ہاں
jihṛā kappṛā dae te naqd mainūṅ, sabbho os de kamm savārnā hāṅ
“Whoever gives me cloth and ready cash, I see to his every need.
ਜ਼ੋਰਾਵਰੀ ਜੋ ਆਣ ਕੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬੇੜੀ, ਅਧਵਾਟੜੇ ਡੋਬ ਕੇ ਮਾਰਨਾ ਹਾਂ
زورآوری جو آن کے چڑھے بیڑی، ادھواٹڑے ڈوب کے مارنا ہاں
zorāvarī jo āṇ ke chaṛhe beṛī, adhvāṭṛe ḍob ke mārnā hāṅ
“Whoever comes and climbs aboard by force, I drown him halfway across and kill him.
ਡੂਮਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਮੁਫ਼ਤਖ਼ੋਰਾਂ, ਦੂਰੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁਰਕਾਰਨਾ ਹਾਂ
ڈوماں اتے فقیراں تے مفتخوراں، دُوروں کُتّیاں وانگ درکارنا ہاں
ḍūmāṅ ate faqīrāṅ te muftkhorāṅ, dūroṅ kuttiāṅ vāng durkārnā hāṅ
“Minstrels and faqīrs and freeloaders I drive off from a distance, like dogs.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜਿਹਿਆਂ ਪੀਰ ਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ, ਮੁੱਢੋਂ ਬੇੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾੜਨਾ ਹਾਂ
وارثؔ شاہ جیہاں پیر زادیاں نوں، مڈھوں بیڑی دے وچ نہ واڑنا ہاں
vāris shāh jihiāṅ pīr zādiāṅ nūṅ, muḍḍhoṅ beṛī de vichch nā vāṛnā hāṅ
“Sons of pīrs, the likes of Waris Shah, I never let into my boat at all.”
Notes
Luddan’s terms are blunt. A coin in his hand, or cloth and cash, and he will carry you across in his arms; push aboard by force and he drowns you in midstream. To eat someone’s ears, in the second line, is still everyday Punjabi for pestering them.
Then comes his list of those he turns away, and the poet’s joke at his own expense: sons of pirs, like Waris Shah, he never lets into his boat at all.
Stanza 46 · A fire of his own
punjabi-kavita’s heading ਵਾਕ ਕਵੀ
ਰਾਂਝਾ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਰਹਿਆ, ਅੰਤ ਹੋ ਕੰਧੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇ ਬੈਠਾ
رانجھا مِنتاں کرکے تھک رہیا، انت ہو کندھی پرہاں جا بیٹھا
rānjhā minnatāṅ karke thakk rahiā, ant ho kandhī parhāṅ jāi baiṭhā
Ranjha grew weary of begging, and at last he went and sat on the bank, away from them all.How we read it: the bank, with punjabi-kavita’s gloss.
ਛਡ ਅੱਗ ਬੇਗਾਨੜੀ ਹੋ ਗੋਸ਼ੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਢਾਂਡੜੀ ਵੱਖ ਜਗਾਇ ਬੈਠਾ
چھڈ اگ بیگانڑی ہو گوشے، پریم ڈھانڈری وَکھ جگا بیٹھا
chhaḍ agg begānṛī ho goshe, prem ḍhāṇḍṛī vakkh jagāi baiṭhā
He left the fire that belonged to others, went off by himself, and lit a little fire of love apart.How we read it: by himself, and the little fire, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਗਾਵੇ ਸੱਦ ਫ਼ਿਰਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਵੇ, ਉਤੇ ਵੰਝਲੀ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਇ ਬੈਠਾ
گاوے سد فراق دے نال رووے، اُتّے ونجھلی سبد وجا بیٹھا
gāve sadd firāq de nāl rove, ute vanjhlī shabad vajāi baiṭhā
He sings a long call of parting and weeps as he sings, and plays a tune on his flute.How we read it: plays a tune, for the phrase in the second half-line, with Seetal’s glossary.
ਜੋ ਕੋ ਆਦਮੀ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਮਰਦ ਹੈ ਸਨ, ਪੱਤਣ ਛੱਡ ਕੇ ਓਸ ਥੇ ਜਾਇ ਬੈਠਾ
جو کو آدمی ترمیتاں مرد ہے سن، پتن چھڈ کے اوس تھے جا بیٹھا
jo ko ādmī trīmtāṅ mard hai san, pattaṇ chhaḍḍ ke os the jāi baiṭhā
Every soul there, women and men alike, left the landing and went and sat beside him.
ਰੰਨਾਂ ਲੁੱਡਣ ਝਬੇਲ ਦੀਆਂ ਭਰਨ ਮੁੱਠੀ, ਪੈਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਿਕ ਟਿਕਾਇ ਬੈਠਾ
رنّاں لُڈّن جھبیل دیاں بھرن مُٹّھی، پیر دونہاں دی ہِک ٹِکا بیٹھا
rannāṅ luḍḍaṇ jhabel dīāṅ bharan muṭṭhī, pair dohāṅ dī hik ṭikāi baiṭhā
The wives of Luddan the boatman knead his limbs, and he sits with his feet resting on the breasts of the two of them.How we read it: knead his limbs is our reading of the phrase that ends the first half-line; our sources do not gloss it.
ਗੁੱਸਾ ਖਾਇਕੇ ਲਏ ਝਬੇਲ ਝਈਆਂ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕ ਬੁਲਾਇ ਬੈਠਾ
غصّہ کھائیکے لئے جھبیل جھئیاں، اتے دونہاں نوں ہاک بلا بیٹھا
gussā khāike lae jhabel jhaīāṅ, ate dohāṅ nūṅ hāk bulāi baiṭhā
The boatman flew into a rage and stormed about, and shouted for the two of them.How we read it: shouted, for hāk, a call, with punjabi-kavita’s gloss; stormed about is our reading of the word that ends the first half-line.
ਪਿੰਡਾ ! ਬਾਹੁੜੀਂ ਜਟ ਲੈ ਜਾਗ ਰੰਨਾਂ, ਕੇਹਾ ਸ਼ੁਗਲ ਹੈ ਆਣ ਜਗਾਇ ਬੈਠਾ
پنڈا باہوڑیں جٹ لے جاگ رنّاں، کیہا شغل ہے آن جگا بیٹھا
piṇḍā bāhuṛīṅ jaṭ lai jāg rannāṅ, kehā shugl hai āṇ jagāi baiṭhā
“Help, villagers! This Jat will carry off the women! What mischief is this he has come and stirred up?How we read it: help, villagers, and will carry off, with the glosses of punjabi-kavita and Seetal.
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਮੋਹੀਆਂ ਮਰਦ ਰੰਨਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕੌਣ ਬਲਾਇ ਬੈਠਾ
وارثؔ شاہ ایس موہیاں مرد رنّاں، نہیں جاندے کون بلا بیٹھا
vāris shāh is mohīāṅ mard rannāṅ, nahīṅ jāṇde kauṇ balāi baiṭhā
“Waris Shah, he has bewitched them, men and women: they do not know what devil this is sitting among them.”
Notes
The second line has the shape of a saying: leave other people’s fire and light your own. Ranjha’s fire is his flute, and the whole landing, women and men, leaves the ferry to sit by it.
Luddan’s cry in the seventh line, ਪਿੰਡਾ پنڈا piṇḍā ਬਾਹੁੜੀਂ باہوڑیں bāhuṛīṅ, calls on the whole village to come running, as punjabi-kavita’s gloss explains it.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 4. Sabir, p. 22 reads sabh for our ke. All of them left the ferry, where our text has having left it; the Amritsar print agrees.
Stanza 47 · Ready to swim
punjabi-kavita’s heading ਲੁੱਡਣ ਮਲਾਹ ਦਾ ਹਾਲ ਪਾਹਰਿਆ
ਲੁੱਡਣ ਕਰੇ ਬਕਵਾਸ ਜਿਉਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਯਾਰੋ ਵਸਵਸਾ ਆਣ ਸ਼ੈਤਾਨ ਕੀਤਾ
لُڈن کرے بکواس جیوں آدمی نوں، یارو وسوسہ آن شیطان کیتا
luḍḍaṇ kare bakvās jiuṅ ādmī nūṅ, yāro vasvasā āṇ shaitān kītā
Luddan rants and raves the way, friends, Satan came and whispered to man.
ਦੇਖ ਸ਼ੋਰ ਫਸਾਦ ਝਬੇਲ ਸੰਦਾ, ਮੀਏਂ ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਜੀਉ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ
دیکھ شور فساد جھبیل سندا، مئین رانجھے نیں جیو حیران کیتا
dekh shor fasād jhabel sandā, mīeṅ rānjhe ne jīu hairān kītā
Seeing the uproar and fuss the boatman made, Mian Ranjha was bewildered at heart.
ਬਨ੍ਹ ਸਿਰੇ ਤੇ ਵਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਤੁਰ ਠਿੱਲ੍ਹਣੇ ਦਾ ਸਮਿਆਨ ਕੀਤਾ
بنھ سرے تے وال تیار ہویا، تُر ٹھلنے دا سمیان کیتا
banh sire te vāl tiār hoiā, tur ṭhillhṇe dā samiān kītā
He tied his hair up on his head and made ready, and set off to plunge into the river.How we read it: made ready is our reading of the last word but one; our sources do not gloss it.
ਰੰਨਾਂ ਲੁੱਡਣ ਦੀਆਂ ਦੇਖ ਰਹਿਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਨਬੀ ਨੇ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਨ ਕੀਤਾ
رنّاں لڈّن دیاں دیکھ رحم کیتا، جو کجھ نبی نیں نال مہمان کیتا
rannāṅ luḍḍaṇ dīāṅ dekh rahim kītā, jo kujjh nabī ne nāl mehmān kītā
Luddan’s wives saw it and took pity on him, as the Prophet did with a guest.
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਜੇ ਆਦਮੀ ਹੱਥ ਆਵਣ, ਜਾਨ ਮਾਲ ਪਰਵਾਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ
ایہو جیہے جے آدمی ہتھ آون، جان مال پروار قربان کیتا
iho jihe je ādmī hatth āvaṇ, jān māl parvār qurbān kītā
If people like these come one’s way, one would give up life, wealth and family for them.
ਆਉ ਕਰਾਂ ਹੈਂ ਏਸ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਜ਼ਾਰੀ, ਵਾਰਿਸ ਕਾਸ ਥੋਂ ਦਿਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ
آؤ کراں ہیں ایس دی مِنت زاری، وارثؔ کاس تھوں دل پریشان کیتا
āu karāṅ haiṅ es dī minnat zārī, vāris kās thoṅ dil pareshān kītā
“Come, let us plead with him and beg him. Waris, why have you let your heart be so troubled?”
Notes
Two comparisons from Muslim tradition. Luddan’s ranting is likened to Satan’s ਵਸਵਸਾ وسوسہ vasvasā, the Arabic word for the whisper he puts into a person’s heart. The wives’ pity is likened to what the Prophet did for a guest; Sekhon’s translation ties this, in a footnote, to a story from the Prophet’s life, and our other sources do not gloss the line.
Confidence: medium.
Notes
None of the other texts we checked has this stanza. Sabir’s edition goes from its stanza 46 to its 48, and Seetal’s from our 46 to our 48, with no mark of a cut; the old Amritsar print tells the same moment, Ranjha making ready to swim, in other words of its own. We print the stanza because our text does.
Stanza 48 · “Do not plunge in”
punjabi-kavita’s heading ਮਲਾਹ ਦੀਆਂ ਰੰਨਾ ਦਾ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣਾ
ਸੈਈਂ ਵੰਝੀਂ ਝਨਾਉਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾਹੀਂ, ਡੁਬ ਮਰੇਂਗਾ ਠਿਲ੍ਹ ਨਾ ਸੱਜਣਾ ਵੋ
سئیں ونجھیں جھناؤں دا انت ناہیں، ڈب مرینگا ٹھل نہ سجنا وو
saiīṅ vanjhīṅ jhanāuṅ dā ant nāhīṅ, ḍub marengā ṭhilh nā sajjaṇā vo
“The Chenab is hundreds of poles deep; there is no end to it. You will drown and die: do not plunge in, dear one.How we read it: hundreds of poles deep, with punjabi-kavita’s gloss.
ਚਾੜ੍ਹ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਠਿੱਲ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਜਾਨ ਤੋਂ ਢਿਲ ਨਾ ਸੱਜਣਾ ਵੋ
چاڑھ موڈھیاں تے تینوں اسیں ٹھلّاں، کوئی جان توں ڈھل نہ سجنا وو
chāṛh moḍhiāṅ te tainūṅ asīṅ ṭhillhāṅ, koī jān toṅ ḍhil nā sajjaṇā vo
“We will lift you onto our shoulders and swim you across; we will not hold back, though it cost our lives, dear one.How we read it: though it cost our lives, with punjabi-kavita’s gloss.
ਸਾਡਾ ਅਕਲ ਸ਼ਊਰ ਤੂੰ ਖੱਸ ਲੀਤਾ, ਰਿਹਿਆ ਕੁਖੜਾ ਹਿਲ ਨਾ ਸੱਜਣਾ ਵੋ
ساڈا عقل شعور توں کھس لیتا، رہیا ککھڑا ہل نہ سجنا وو
sāḍā aqal shaūr tūṅ khass lītā, rihiā kukhṛā hil nā sajjaṇā vo
“You have stolen away our wits and our sense. Stay, close as a child in the womb: do not stir, dear one.How we read it: sense, stolen away and the womb, with punjabi-kavita’s gloss; how the second half-line hangs together is our reading.
ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਂਗ ਧੀਰੀ, ਡੇਰਾ ਘਤ ਬਹੁ ਹਿਲ ਨਾ ਸੱਜਣਾ ਵੋ
ساڈیاں اکھیاں دے وچ وانگ دھیری، ڈیرا گھت بہو ہل نہ سجنا وو
sāḍīāṅ akkhīāṅ de vichch vāng dhīrī, ḍerā ghat bahu hil nā sajjaṇā vo
“Like the pupil in our eyes, pitch your camp and stay: do not stir, dear one.How we read it: the pupil, with punjabi-kavita’s gloss.
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਤੇਰੇ ਚੌਖਨੇ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਕਾਲਜਾ ਸੱਲ ਨਾ ਸੱਜਣਾ ਵੋ
وارثؔ شاہ میاں تیرے چوکھنے ہاں، ساڈا کالجا سل نہ سجنا وو
vāris shāh mīāṅ tere chaukhne hāṅ, sāḍā kāljā sall nā sajjaṇā vo
“Waris Shah, we would give ourselves for you: do not wound our hearts, dear one.”How we read it: we would give ourselves for you, with punjabi-kavita’s gloss.
Notes
Every line ends on the same two words, ਸੱਜਣਾ سجنا sajjaṇā ਵੋ وو vo, O dear one: the women’s plea is the stanza’s refrain, and the word before it changes from line to line.
The Chenab, they tell him, is hundreds of ਵੰਝੀਂ ونجھیں vanjhīṅ deep: bamboo poles, as punjabi-kavita’s gloss explains. And they ask him to stay with them as the pupil stays in the eye.
Other readings
- Line 2. The undated Amritsar print, its band ws48, line 4, p. 15 reads jāṇ tūṅ for our jān toṅ. Do not think it, where our text has from our lives; punjabi-kavita lists the same words.
Stanza 49 · On Heer’s bed
punjabi-kavita’s heading ਮਲਾਹ ਦੀਆਂ ਰੰਨਾਂ ਨੇ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹਨਾ
ਦੋਹਾਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਕੜ ਰੰਝੇਟੜੇ ਨੂੰ, ਮੁੜ ਆਣ ਬੇੜੀ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਨੇ
دونہاں بانہاں توں پکڑ رنجھیٹڑے نوں، مڑ آن بیڑی وچّ چاڑھیا نیں
dohāṅ bāhāṅ toṅ pakaṛ ranjheṭṛe nūṅ, muṛ āṇ beṛī vichch chāṛhiā ne
Taking young Ranjha by both his arms, they brought him back and put him in the boat.
ਤਕਸੀਰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਆਦਮੇ ਦੀ, ਮੁੜ ਆਣ ਬਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵਾੜਿਆ ਨੇ
تقصیر معاف کر آدمے دی، مڑ آن بہشت وچ واڑیا نیں
taqsīr muāf kar ādme dī, muṛ āṇ bahisht vichch vāṛiā ne
Adam’s sin forgiven, they let him back into paradise once more.How we read it: sin, and Adam, with punjabi-kavita’s gloss.
ਗੋਇਆ ਖ਼ਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਜ਼ੀਲ ਢੱਠਾ, ਹੇਠੋਂ ਫੇਰ ਮੁੜ ਅਰਸ਼ ਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਨੇ
گویا خواب دے وچ عزازیل ڈھٹھا، ہیٹھوں پھیر مڑ عرش تے چاڑھیا نیں
goiā khāb de vichch azāzīl ḍhaṭṭhā, heṭhoṅ pher muṛ arsh te chāṛhiā ne
As if in a dream, the fallen Azazil were lifted from below up to the highest heaven again.How we read it: Azazil, with the glosses of punjabi-kavita (an angel) and Seetal (an angel cast out, Satan).
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਨੁਹਾਇਕੇ ਤੇ, ਬੀਵੀ ਹੀਰ ਦੇ ਪਲੰਘ ਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਨੇ
وارث شاہ نوں ترت نہائےکے تے، بیوی ہیر دے پلنگ تے چاڑھیا نیں
vāris shāh nūṅ turat nuhāike te, bīvī hīr de palangh te chāṛhiā ne
At once they bathed Waris Shah, and seated him on Lady Heer’s bed.
Notes
Two pictures from Muslim tradition for Ranjha’s return to the boat: Adam, his sin forgiven, let back into paradise; and Azazil, fallen, lifted again to the highest heaven, as if in a dream. Punjabi-kavita’s gloss names Azazil as an angel; Seetal’s glossary calls him an angel who was cast out, Satan.
The last line puts the poet’s own name where we expect Ranjha’s: it is Waris Shah whom the women bathe and seat on Lady Heer’s bed. The next stanza tells us whose bed it is.
Confidence: medium.
Other readings
- Line 3. The undated Amritsar print, its band ws49, line 3, p. 16 reads ajarāīl ḍiṭṭhā for our azāzīl ḍhaṭṭhā. Azrail seen, where our text has Azazil fallen.
- Line 4. The undated Amritsar print, its band ws49, line 4, p. 16 reads nadīoṅ pār bārāndarī khūbasūrat vāras rānjhe nūṅ āṇ utāriā ne for our vāris shāh nūṅ turat nuhāike te bīvī hīr de palangh te chāṛhiā ne. In place of Heer’s bed, they set Ranjha down at a fine pavilion across the river; the print’s next band shows him the bed.
Sources & further reading
- Waris Shah, Hīr (1766-67), public domain.
- punjabi-kavita.com, Heer Waris Shah, Gurmukhi page, read on 7 October 2026: the text we print, in its own numbering of 629 stanzas. The site does not name the edition it follows.
- Sheikh Abdul Aziz (ed.), Heer Sayyid Waris Shah, Punjabi Adabi Academy, Lahore, 1960: how our Shahmukhi spells each word his text shares with ours. In the lines we compared his text differs from punjabi-kavita’s in reading about half the time, and this version does not list his readings.
- Muhammad Sharif Sabir (ed.), Heer Waris Shah, second revision, Progressive Books, Lahore, year not printed (foreword dated 1985): readings cited under Other readings.
- Jeet Singh Seetal (ed.), Heer Waris, Pepsu Book Depot, Patiala, 1973: readings cited under Other readings, from his page images where we hold them and otherwise from the OCR of a scan. His editor removed lines he judged obscene, so a line missing from Seetal is no sign that it is late.
- Vadda Qissa Heer Ranjha, printed by Kashmira Singh, Kashmir Printing Press, Amritsar, undated, read in its pa.wikisource transcription (the 1900 there is the wiki’s date, not the book’s): the longer bazaar text, cited under Other readings.
- Sant Singh Sekhon, The Love of Hir and Ranjha, 1978: his English translation and its notes, consulted to check a sense or a story, never copied.
- The English translation, the romanisation, the glosses and the notes are Punjabia’s own, made for learners: plain prose, not verse.
Confidence and caveats. Every line here, in all four lanes, is a first draft marked for review until we have read it again. The text is punjabi-kavita’s transcription, and the printed editions differ from it and from each other; where we know of another reading, the stanza’s Other readings give it. Corrections are always welcome through our contact page.
How this archive sources, labels and corrects its work: editorial standards.